Psychoanaliza została zapoczątkowana przez Zygmunta Freuda jako praktyka leczenia cierpienia związanego z symptomami — od zahamowania po lęk – za pomocą słowa. Jej podstawowym założeniem jest, że symptomatyczne cierpienie niesie w sobie przekaz nieświadomego, który dla każdego pozostaje jednostkowy.

Powtarzające się trudności, symptomy, lęki, sny czy słowa, które wymykają się temu, co chcielibyśmy o sobie powiedzieć, mogą wskazywać na coś, co domaga się odczytania. Specyfika psychoanalizy polega na tym, że poprzez mówienie można usłyszeć własne słowa inaczej — także to, co nie znajduje od razu swojego miejsca w wypowiedzi, a jednak powraca, powtarza się lub ujawnia pod postacią symptomu. Jest ona jedynym miejscem, w którym można postawić pytanie o pragnienie i o nieświadome. W tym sensie różni się od psychoterapii i nie jest psychologią: nie chodzi w niej o zastosowanie gotowej wiedzy do tego, co człowiek przeżywa, lecz o mówienie, w którym może pojawić się coś innego niż to, co podmiot zamierza powiedzieć.

Podjęcie psychoanalizy nie wymaga wcześniejszego przygotowania ani znajomości jej teorii. To, czym może się ona stać dla danej osoby, rozstrzyga się w toku pierwszych spotkań, które mogąprowadzić do rozpoczęcia procesu psychoanalitycznego. Spotkania z psychoanalitykiem nie wykluczają innych form leczenia.